Kultura Roma u Subotici

Često smo se pitali kako to da muzičari iz Subotice sviraju fantastično ( virtuozno, tačno), imaju širok repertoar, muzički su pismeni, predani su poslu, da se profesija  prenosi  kroz generacije. …Odgovor smo našli u  kulturno istorijiskom časopisu „Rukovet“ i knjizi „Cigane moj“ . „Muzičari,  tačnije takozvani gradski Romi bili su uredbom  Marije Terezije, prisiljeni da nasele gradsko jezgro Subotice  i to od sredine  XVIII veka. Tada su osnovani prvi romksi orkestri. Do kraja XIX veka, to je postala  prava romska elita.

Orkestri su se sastojali od dve violine, po jedno čembalo, jednog kontrabasa, ponekad klarinet ili violinčelo.  Repertoar im se sastojao uglavom od umetničke  narodne muzike XIX veka ( verbunk, čardaš, mađarske pesme). Kada u romskoj porodic neko postane muzičar, on time određuje sudbinu  čitavih narednih generacja, jer je profesija bila nasledna“.

Projekat „O nama je reć – Amendar kerol pe lafi“ sufinansiran iz budžeta Republike Srbije – Ministarstva kulture i informisanja, ,,Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva”, projekat realizuje Roma World.

Kultura e Rromengi ki Subotica

But droma puchljam amen sar odova o muzikantija tari Subotica shukar bashaljen, (virtuozno, chache), isi olen buhlo repertoari, ki muzika edukujme, keren shukar i buti, te e profesija ingari pe prekalo generacije… Phenipa arakhljam ko kulturako historijako lil „Rukovet“ thaj pustik „Cigane moj“. „Muzikantija, chachune akharde forutne Roma sine phenipaja tari Marija Tereza, valjandje ko zor te beshen ko forutno jezgro tari Subotica thaj odova taro XVIII centuro. Tadeni sine kerde anglune rromane orkestrija. Dji ko agor taro XIX centuro, odoja sine angluni elita.

O orkestrija sine taro duj violine, po jek chembelo, jek kontrabas,dajek drom klarinti numa violonchelo. O repertoari sine tari artistikani manushikani muzika taro XIX centuro (verbunk, chardash, madjarsko gilja). Kana ki rromani familija khoni ovol muzikanti, ov odoleja kerol e sudbina tao avera generacije, soske e profesija djala redoja“.

100 kilometrija tari Subotica isi tikno than Deronje. Ko starto taro XX centuri kerdja buti sar orkestri, kote sherutno sine kemandjija Lauber Sepa. Avera chlanija sine Rroma. Angluno djaiba anglal, te khoni startuinol te bashali ko akava orkestri sine muzikako djandlipa. Odova phenola kaj valjani te but vezhbinipe, anglal o bashalipa, thaj profesionalno keriba tari buti premalo kolege thaj buti. Bashalenaj ko lokalno bijava. O repertoari sine taro pendjarutne valcerija, polke, mazurke, romanse… Ko amalipa sine „disciplina thaj djandlipa bashi muzika“. Derodnje ulo than taro shukar tamburashija. Taro akava than ki Subotica avenaj tamburashija te plo djandlipa sikavena e publikake koja odova respektuinolaj. Sar reso taro beshipako than, ko XX centuri po bare grupe ple familijaja ale te ple familijencar djivdinen ko neve thana. Ko akava shaipa e Subotica uli pendjarutni ki shukar muzika thaj provod. Familije taro rromane muzikantija prihvatime taro avera amalipa thaj integrishime ko amalipa.

Ko 1970 bersha ko nakhlo centuri, ale neve trendija. Neve orkestrija lundjarena purani tradicija thaj kerena buti sar so mangolape taro olende. Manush koleja keraja lafi tano Bora Nikolich, sherutno taro orkestri „Subotichki solisti“

O orkestri ulo 1977.bersheste. Repertoari kova prezenuindjam sine lumijako, internacionako programi – taro evergreen, jaz, shansoija, rumunsko, madjarsko. 

Odole repertoareja e Subotica pendjarutni premalo rromane muzikantija.

Adjahar, te phenav tumenge, tamburashko orkestrija taro Veliki thaj Mali Milosh mukhlje em baro trag sar ki Subotica adjahar em ki anglutni jugoslavija. Odova sine ko 60-bersha. On sine dji o 70-bersha kana me formirindjum mlo orkestri. Mlo orkestri thaj me taro 1977.dji ko 1990.bersh prezentuinaj amaro programi ko evripake forija.

Po anglal sine shaipa te kerol pe baro manushengo orkestri, kana o rromane muzikantija kedindjepe ko Kulturako rromano centro?

Adjahare! Sine procedura te kerol pe Baro rromano orkestri numa filharmonija. Odothe kedindjepe djik ko 50-60 muzikantija, nashti ikerava ki godi. Sijamaj nekbor droma ko foro. O manusha sine fascirime amara buchaja. Sherutno organizatori taro sa sine Stevan Nikolich kova sa odova programi vodinolaj. Basho odova programi kerdjum baro orkestri kova sine fantastichno.

Mo anav Jovica Stojanovich, bijandiljum 06.06.1973.bersheste ki Subotica. Momenalno kerava buti ki Aiti Haidati Curessu ki Hamburga, ko Crusser. Sijumaj menadjeri ko crusser basho muzikantija thaj kerdjum buti sar muzikanti ko trin ćhon…

Tumen sijen tari muzikaki familija thaj shaj tumencar keraja lafi, kana ko puchipa o rromane muzikantija kana dikhol pe kulturako identiteti tari Subotica.

Akana, uticaj taro rromane muzikantija ki Subotica, naje.

A ko nakhlo vakti?

Ko nakhlo vakti isi pli bari historija thaj vakeripa. Pendjarutne tamburashija kola phirdje, sar soj Veliki Milosh, legenda Janika Balazh-kova mlo papo. Ov sine legendarno muzikanti kova kerdja buti ko RTV Novi Sad. Sar em but javera, kola naje but pendjarutne ko lokali thaj po baro niveli kola sine pendjarutne ki klasikaki muzika. Valjani te da ko anav Verebš Gustik kova sine koncert majstori ki Suboticaki filharmonija, amaro terno profesori Milosh Nikolich kova avdive, momentalno djala jekhe dromeja. Odova sine period, palal 40-50 bersh kana o rromane muzikantija pendjarde ki Subotica thaj prihvatime ko puchipa tari prezentacija e rromani muzika thaj sa e muzika. Ple buchaja kerdje imidj thaj kulturako identiteti taro foro Subotica.

Soske odova, avdive nashti ovol, so gndinena?

Amen bi valjanola te korokore kera buti. Na mangav te kerav lafi taro problemija. Mangav te kerav lafi taro reso. Kova ko avutnipa shaj te ingaren amare terne rromane muzicharija kola isi olen pli perspektiva ko akava foro te na valjani te djan ko avera forija, te len than ko nesave avera institucije, te arakhen plo than ano plo foro. Numa gndinav kaj e buti dji o them, rromane organizacije. Odova shaj ovol kljucho te djal anglal e rromani populacja sar bi po buderi aktivirinenajpe sar muzikantija. 

Gndinav kaj o Rroma, but respektuime ki pli muzika, numa gndinav kaj tane tradicionalno but orjentishime, ki kultura e phuvjaki kote djivdinena. O Rroma valjani te sikljoven lumijaki muzika thaj gndinav kaj odova shaj ovol kljucho te arakhen peste te phravdjon olenge neve udara kana ko puchihpa i muzika. Odothe klasichna muzika, djez, pop thaj rok sar em avera te lena than te oven sar olende, numa te aaćhaven e kultura thaj jekhipa so on kerena, so khoni na kerol thaj sarijenge interesantno thaj shukar. Gndinav kaj valjani po buhlje te dikha odova so e lumija rodola thaj pokiniola.

Bizi kontiruimi institucionalni thaj materijalno podikeripa naje poshukaripa thaj arakhipa tari rromani kultura, thaj o identiteti.

Projekti „O nama je reč – Amendar kerol pe lafi“ sufinansirimo taro budjeti e Srbijako – Ministreumi tari kultura thaj informishiba, „Gndipa kola phenenape ko akava projekti, na sikavena gndipa taro organija kola dindje thajra“ projekti realizuinol projekti  Roma World